wd wp Пошук:

Дыферэнцыяльнае ўраўненне

Мадэль размеркавання цяпла ў корпусе помпы, створаная шляхам рашэння ўраўнення цеплаправоднасці

Дыферэнцыяльнае ўраўненне, ці дыферэнцыяльнае раўнанне[1] — ураўненне, якое звязвае значэнне некаторай невядомай функцыі ў некаторым пункце і значэнне яе вытворных розных парадкаў у тым жа пункце. Дыферэнцыяльнае ўраўненне ўтрымлівае ў сваём запісе невядомую функцыю, яе вытворныя і незалежныя пераменныя. Аднак не кожнае ўраўненне, якое змяшчае вытворныя невядомай функцыі, з’яўляецца дыферэнцыяльным ураўненнем. Напрыклад,

f ′

( x )

f ( f ( x ) )

{\displaystyle f’(x)=f(f(x))}

\{\displaystyle f’(x)=f(f(x))\} не з’яўляецца дыферэнцыяльным ураўненнем. Варта таксама адзначыць, што дыферэнцыяльнае ўраўненне можа наогул не змяшчаць невядомую функцыю, некаторыя яе вытворныя і свабодныя зменныя, але абавязкова змяшчаць хоць адну з вытворных.

У прыкладаннях матэматыкі часта ўзнікаюць задачы, у якіх невядомая залежнасць аднаго параметра ад іншага, але магчыма запісаць выраз дзеля хуткасці змены аднаго параметра адносна іншага (вытворнай). У гэтым выпадку задача зводзіцца да знаходжання функцыі па яе вытворнай, звязанай з некаторымі іншымі выразамі.

Гісторыя даследавання

Першапачаткова дыферэнцыяльныя ўраўненні ўзніклі з задач механікі, у якіх патрабавалася вызначыць каардынаты цел, іх хуткасці і паскарэнні, якія разглядаюцца як функцыі часу пры розных уздзеяннях. Да дыферэнцыяльных раўнанняў прыводзілі таксама некаторыя разгледжаныя ў той час геаметрычныя задачы.

Асноваю тэорыі дыферэнцыяльных раўнанняў стала дыферэнцыяльнае злічэнне, створанае Лейбніцам і Ньютанам (1642—1727). Сам тэрмін «дыферэнцыяльнае раўнанне» быў прапанаваны ў 1676 годзе Лейбніцам.

З вялікай колькасці работ XVIII стагоддзя па дыферэнцыяльных ураўненнях вылучаюцца працы Эйлера (1707—1783) і Лагранжа (1736—1813). У гэтых працах была развіта тэорыя малых ваганняў і тэорыя лінейных сістэм дыферэнцыяльных ураўненняў; адначасова ўзніклі асноўныя паняцці лінейнай алгебры (уласныя лікі і вектары ў n-мерным выпадку). Услед за Ньютанам Лаплас і Лагранж, а пазней Гаус (1777—1855) развіваюць таксама метады тэорыі ўзбурэнняў.

Калі была даказана невырашальнасць алгебраічных ураўненняў у радыкалах, Жазеф Ліувіль (1809—1882) пабудаваў аналагічную тэорыю для дыферэнцыяльных ураўненняў, устанавіўшы немагчымасць рашэння рада раўнанняў (у тым ліку, такіх класічных, як лінейныя ўраўненні другога парадку) у элементарных функцыях і квадратуры. Пазней Софус Лі (1842—1899), аналізуючы пытанне аб інтэграванні раўнанняў у квадратурах, прыйшоў да неабходнасці падрабязна даследаваць групы дыфеамарфізмаў (якія пасля атрымалі назву груп Лі) — так з тэорыі дыферэнцыяльных ураўненняў узнікла адна з самых плённых абласцей сучаснай матэматыкі, далейшае развіццё якой было цесна звязана зусім з іншымі пытаннямі (алгебры Лі яшчэ раней разглядалі Сімеон Дэні Пуасон (1781—1840) і, асабліва, Карл Густаў Якаб Якобі (1804—1851)). Новы этап развіцця тэорыі дыферэнцыяльных ураўненняў пачынаецца з работ Анры Пуанкарэ (1854—1912), створаная ім «якасная тэорыя дыферэнцыяльных раўнанняў» разам з тэорыяй функцый камплексных зменных прывяла да стварэння сучаснай тапалогіі. Якасная тэорыя дыферэнцыяльных ураўненняў, ці, як цяпер яе часцей называюць, тэорыя дынамічных сістэм, цяпер актыўна развіваецца і мае шмат прыкладанняў у прыродазнаўстве.

Віды дыферэнцыяльных ураўненняў

Звычайныя ДУ

Асноўны артыкул: Звычайнае дыферэнцыяльнае ўраўненне Звычайныя дыферэнцыяльныя ўраўненні (ЗДУ) — гэта ўраўненні, у якіх невядомая функцыя залежыць ад аднае зменнай. Яны маюць выгляд

F

(

x , y ,

y ′

,

y ″

, … ,

y

( n )

)

= 0

{\displaystyle F\left(x,y,y’,y’’,\dots ,y^{(n)}\right)=0!}

\{\displaystyle F\left(x,y,y’,y’’,\dots ,y^\{(n)\}\right)=0\!\}  ці 

F

(

x , y ,

d

y

d

x

,

d

2

y

d

x

2

, … ,

d

n

y

d

x

n

)

= 0 ,

{\displaystyle F\left(x,y,{\frac {\mathrm {d} y}{\mathrm {d} x}},{\frac {\mathrm {d} ^{2}y}{\mathrm {d} x^{2}}},\dots ,{\frac {\mathrm {d} ^{n}y}{\mathrm {d} x^{n}}}\right)=0,}

\{\displaystyle F\left(x,y,\{\frac \{\mathrm \{d\} y\}\{\mathrm \{d\} x\}\},\{\frac \{\mathrm \{d\} ^\{2\}y\}\{\mathrm \{d\} x^\{2\}\}\},\dots ,\{\frac \{\mathrm \{d\} ^\{n\}y\}\{\mathrm \{d\} x^\{n\}\}\}\right)=0,\} дзе

y

y ( x )

{\displaystyle y=y(x)}

\{\displaystyle y=y(x)\} — невядомая функцыя (магчыма, вектар-функцыя; у такім выпадку часта гавораць аб сістэме дыферэнцыяльных ураўненняў), якая залежыць ад незалежнай зменнай x, штрых абазначае дыферэнцаванне па x. Лік n, роўны найвышэйшаму парадку вытворных, прысутных ва ўраўненні, называецца парадкам дыферэнцыяльнага ўраўнення. Найбольш практычна важнымі з’яўляюцца дыферэнцыяльныя ўраўненні першага і другога парадку.

ДУ ў частковых вытворных

Асноўны артыкул: Дыферэнцыяльнае ўраўненне ў частковых вытворных Дыферэнцыяльныя ўраўненні ў частковых вытворных (ДУЧВ) — ураўненні, якія змяшчаюць невядомыя функцыі ад некалькіх зменных і іх частковыя вытворныя. Такія ўраўненні можна запісаць у выглядзе:

F

(

x

1

,

x

2

, … ,

x

m

, z ,

∂ z

x

1

,

∂ z

x

2

, … ,

∂ z

x

m

,

2

z

x

1

2

,

2

z

x

1

x

2

,

2

z

x

2

2

, … ,

n

z

x

m

n

)

= 0 ,

{\displaystyle F\left(x_{1},x_{2},\dots ,x_{m},z,{\frac {\partial z}{\partial x_{1}}},{\frac {\partial z}{\partial x_{2}}},\dots ,{\frac {\partial z}{\partial x_{m}}},{\frac {\partial ^{2}z}{\partial x_{1}^{2}}},{\frac {\partial ^{2}z}{\partial x_{1}\partial x_{2}}},{\frac {\partial ^{2}z}{\partial x_{2}^{2}}},\dots ,{\frac {\partial ^{n}z}{\partial x_{m}^{n}}}\right)=0,}

\{\displaystyle F\left(x_\{1\},x_\{2\},\dots ,x_\{m\},z,\{\frac \{\partial z\}\{\partial x_\{1\}\}\},\{\frac \{\partial z\}\{\partial x_\{2\}\}\},\dots ,\{\frac \{\partial z\}\{\partial x_\{m\}\}\},\{\frac \{\partial ^\{2\}z\}\{\partial x_\{1\}^\{2\}\}\},\{\frac \{\partial ^\{2\}z\}\{\partial x_\{1\}\partial x_\{2\}\}\},\{\frac \{\partial ^\{2\}z\}\{\partial x_\{2\}^\{2\}\}\},\dots ,\{\frac \{\partial ^\{n\}z\}\{\partial x_\{m\}^\{n\}\}\}\right)=0,\} дзе

x

1

,

x

2

, … ,

x

m

{\displaystyle x_{1},x_{2},\dots ,x_{m}}

\{\displaystyle x_\{1\},x_\{2\},\dots ,x_\{m\}\} — незалежныя пераменныя, а

z

z (

x

1

,

x

2

, … ,

x

m

)

{\displaystyle z=z(x_{1},x_{2},\dots ,x_{m})}

\{\displaystyle z=z(x_\{1\},x_\{2\},\dots ,x_\{m\})\} — функцыя гэтых пераменных. Парадак ураўненняў у частковых вытворных можа вызначацца гэтак жа, як для звычайных ДУ.

Ураўненні ў ЧВ другога парадку таксама падзяляюцца на ўраўненні эліптычнага, парабалічнага і гіпербалічнага тыпу.

Абагульненыя тыпы ДУ

Праграмнае забеспячэнне

Гл. таксама

Зноскі

  1. Літ.: Русско-белорусский математический словарь. Мн., 1993, С.204.: Раўнанне дыферэнцыяльнае. Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы. Мн.:БелЭн, 2002.: Дыферэнцыяльнае ўраўненне
  2. https://www.maplesoft.com/support/help/Maple/view.aspx?path=dsolve
  3. http://doc.sagemath.org/html/en/tutorial/tour_algebra.html
  4. http://www-fourier.ujf-grenoble.fr/~parisse/giac/cascmd_en.pdf

Літаратура

Падручнікі

Даведнікі

Спасылкі

Тэмы гэтай старонкі (7):
Вікіпедыя:Старонкі з модулем Hatnote з чырвонай спасылкай
Дыферэнцыяльныя ўраўненні
Вікіпедыя:Спасылкі на Беларускую энцыклапедыю без нумароў старонак
Вікіпедыя:Спасылкі на Беларускую энцыклапедыю з назвай артыкула
Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Вікіпедыя:Спасылкі на Беларускую энцыклапедыю без аўтара
Дыферэнцыяльнае злічэнне